سخن سردبیر
حدود بیست سال پیش، طرح تدوین کتاب زمین شناسی ایران، پس از 6 سال پیگیری اینجانب، سرانجام توسط وزیر وقت معادن و فلزات تصویب و از سال 1369 آغاز به کار کرد.
در ابتدا تصور می شد که گنجینه ای از اطلاعات موجود است که در پی 50 سال کارهای سامان یافته زمین شناسی و معدنی حاصل آمده است و می تواند در مدت زمانی حدود 2 الی 3 سال به یاری دست اندرکاران و پیشکسوتان در هر مبحث، تدقیق و تدوین گردد. ولی در عمل چنین نشد چرا که چنان توافقی میان دانشوران نبود تا به یک کار جمعی هماهنگ بیانجامد و دیگر آنکه چنان گنجینه ای از اطلاعات وجود نداشت که دستمایه تدوین اثری شایان قرار گیرد.
چاره آنکه، صلای عام داده شد که هر کس، موضوع یا مبحثی را که در آن تجربه ای اندوخته و تمایل به تدوین آن دارد عرضه نماید تا چنانچه از تصویب ستاد ویرایش و صلاحدید داوران گذشت برابر با موازین طرح تدوین کتاب زمین شناسی، به فرا گرد نشر سپرده شود.
از طرف دیگر کوشش شد تا کاستی ها نیز بصورت موضوعات تحقیقاتی در همکاری با دانشگاههای داخلی و بین المللی تا حد امکان مرتفع گردد.
چنین شد که در ظرف 6 سال حدود 50 مبحث در موضوع های متالوژنی، چینه شناسی، تکتونیک، ماگماتیسم و دگرگونی تدوین گشت و به تدریج بخش بزرگی از آنها تا سال 1374 با نام و نشان طرح تدوین کتاب زمین شناسی ایران به چاپ رسید و ما بقی در سالهای بعد توسط سازمان زمین شناسی کشور، در طرح و قالبی دیگر انتشار یافت. در این مدت 7 نقشه جامع (در مقیاس 1:1،000،000 ) تکتونیک، سایز موتکتونیک، آبکوه نگاری، متامورفیسم، ماگماتیسم، توزیع کانسارها و زمین شناسی در طرح تدوین تهیه شد که شش تای اول تا سال 1374 بوسیله طرح بصورت مقدماتی چاپ و در نسخه هایی محدود منتشر شد و نقشه زمین شناسی نیز بعد ها توسط سازمان زمین شناسی تکمیل و انتشار یافت.
بنا بود که پس از اتمام این مرحله (اعم از انتشارات طرح و کارهای تحقیقاتی که در این راستا انجام گرفته بود) پنج مجلد، چینه شناسی، متالوژنی، متامورفیسم، ماگماتیسم و تکتونیک ویراسته و تدوین شده و همراه با ویراست نهایی نقشه های هفت گانه بصورت کتاب جامع زمین شناسی ایران به زیور طبع آراسته گردد.
اما چنین نشد، طرح تدوین بصورتی ناگهانی در سال 1375 متوقف و ماترک آن به دفتر مرکزی سازمان زمین شناسی کشور منتقل گشت. یاران طرح پراکنده شدند و من شگفت زده و اندیشناک، نگران بنای نیمه کاره ای بودم که گروهی از نخبگان زمین شناسی ایران در مدت 6 سال پی افکنده بودند و 6 سال پیش از آن را نیز برای پذیرش و تمهیدات آن به هر درگه و دیوانی سرزده بودم تا شالوده این کار سترگ راست شده بود.
گویی مصلحت این بود تا درنگی بس دراز در انجام این کار پیش آید تا یافته ها به واقعیت نزدیکتر و از پندار و گمان دورتر شود. چه در این سالها، بسی واقعیت ها توسط پژوهندگان ایرانی در همکاری با دانشمندان بین المللی آشکار گشته و ما را بیشتر به تصویر واقعی زمین شناخت ایران رهنمون گشته است.
اما این یافته ها پراکنده است و هر گروه از پژوهندگان برای منظوری خاص در پی آنها رفته است. گروهی؛ خط و یا نوار اتصال قاره گندوانا را به اوراسیا کاویده اند که بسته به پندار هر گروه از شمال کوههای زاگرس تا شمال رشته کوههای البرز در تغییر است. گروهی در نفی و گروهی در اثبات حوادث هرسینی، گروهی در تعیین حدود و ثغور سازند لالون، گروهی در پی ساز و کار گنبدهای نمکی، گروهی در اثبات کمان ماگمایی نوار ارومیه دختر و گروهی در کافتی بودن همین نوار، گروهی در یافتن پارینه تتیس و نوتتیس، گروهی در جستجوی پی سنگ ایران زمین... کوشیده اند و اکثرا بنا به ذوق و سلیقه و مدل های از پیش ساخته خویش با یافته هایی اندک، بناهایی خیالی برپا داشته اند که بس آسیب پذیر است.
از طرف دیگر حاصل این کوشش ها و پژوهش ها، پی بردن به نکته ها و جزءهایی از کل یک واقعیت است که قطعات سازنده زمین شناخت ایران را تشکیل می دهد و چنانچه بگونه ای درست بر جای خرد بنشینذ، بنایی استوار را پی می گذارد که در آن خیال و پندار را چنان جایی و مجالی نیست.
گوئی آن انقطاع ناگهانی آزار دهنده و آن درنگ طولانی نابدلخواه به مصداق کلام خداوند: «... و عسی أن تکرهوا شیئاَ و هو خیرُ لکم..»

بدان حکمت بوده تا این بنا هر چه آراسته تر گشته و از کژی ها و کاستی ها تا آنجا که ممکن است بدور گردد.
حال بر آنیم تا کار تدوین دانشنامه زمین شناسی ایران را پس از 20 سال تاخیر در طرحی نو و با پیروی از مشرب گشتالت از سر گیریم و اگر روزگار مجال دهد در سازمان زمین شناسی و با همت شیفتگان این دانش، آن را به انجام برسانیم. برای انجام این کار سترگ، در به روی همه باز است و قدم و یاری آنان را به دیده منت می گذاریم.

عبدالرحیم هوشمند زاده

فروردین 1396

بعد از تحریر 

علاقه مندان به مشارکت در تدوین دانشنامه زمین شناسی ایران لطف فرموده با ما تماس بگیرید تا امکانات و شرایط را به اطلاع آنان برسانیم.